Phong cách nghệ thuật và kiến trúc Moorish – cảm hứng từ phương Đông huyền bí

Phong cách Moorish là gì ?

Phong cách Moorish là một phong cách nghệ thuật và kiến trúc độc đáo phát triển ở vùng biên giới phía Tây của đế chế Hồi giáo bao gồm Bắc Phi và Tây Ban Nha. Phát triển mạnh mẽ từ khoảng thế kỷ XIII – XVI, nghệ thuật Moorish là một biến thể của nghệ thuật Hồi giáo, bên cạnh nghệ thuật của người Berber, Ả Rập – Nobman, hay nghệ thuật Mudejar sau này. 

Phong cách Moorish được đặt theo tên của người Moor, một tộc người từ Bắc phi theo đạo Hồi đã xây dựng cả một đế chế hùng mạnh kiểm soát khắp bán đảo Iberia và nhiều hòn đảo ở Đông Địa Trung Hải kể từ những năm 700. Những người Moor đã thống trị cả một vùng  đất rộng lớn ngày nay là Tây Ban Nha, Ba Lan và cả vùng Pyrenees của Pháp. Hơn một nghìn năm kể từ khi những người Moor đầu tiên đặt chân đến Tây Ban Nha, họ đã biến vùng đất khô cằn và đơn điệu này trở thành một viễn cảnh thiên đường đúng theo đức tin Hồi giáo của mình. Thời kỳ thịnh trị của đế quốc Moors vẫn còn được nhắc đến như  kỷ nguyên vàng Ả Rập, nơi mà thi ca và kiến trúc sùng bái cái đẹp, tình yêu và sự hiến dâng. Thành tựu của người Moor đã hoàn toàn dâng tặng cho vùng đất ngày nay là Tây Ban Nha, đặc biệt là vùng phía Nam mang tên Andalusia, với những công trình kỳ vĩ mà bất kỳ ai cũng sẽ ao ước được chiêm ngưỡng.

phong-cách-moorish-là-gì_01
Vẻ đẹp quyến rũ của Cordoba – thủ phủ đầu tiên của đế quốc Moor

Phong cách kiến trúc Moorish bắt đầu nhen nhóm khi nền văn minh Hồi giáo của họ bắt đầu có sự hòa trộn với văn hóa của người bản địa Bắc Phi Berber, nền văn minh Hy Lạp – La Mã và Visigoth còn sót lại từ thời đế quốc La Mã. Phong cách Moorish tìm kiếm hình thức nghệ thuật từ sự hoài cổ về giai đoạn hoàng kim của những luật lệ Hồi giáo, tập trung vào các phương pháp, chất liệu truyền thống.

Là những người đạo Hồi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa và nghệ thuật Hồi giáo, không khó hiểu khi ta bắt gặp trong các công trình kiến trúc phong cách Moorish những đặc điểm nổi bật, quen thuộc của nghệ thuật kiến trúc Hồi giáo như: những mái vòm tráng lệ, họa tiết trang trí bằng thư pháp Hồi giáo hay hình học thay vì các hình vẽ trang trí cụ thể, sân và không gian bao quanh đặc trưng với các vòi phun nước. Tuy nhiên, những sáng tạo mới của người Moor với những công trình trong khoảng thời gian từ thế kỷ XIII trở đi đã đặt một dấu ấn mới khiến cho kiến trúc Tây Ban Nha (nơi chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từ phong cách Moorish) trở thành một trong những kiến trúc độc đáo và thú vị nhất của châu Âu, cũng như khác hẳn kiến trúc Hồi giáo châu Á của Ấn Độ, Malaysia hay của Maroco dù cùng ở Bắc phi.

Một số đặc điểm nổi bật của kiến trúc phong cách Moorish
Kết cấu

Kiến trúc Moorish có một sự đối lập thú vị giữa thiết kế bên ngoài và các chi tiết nội thất bên trong. Luôn là không gian thoáng, đơn giản trong màu sắc hài hòa bao quanh các kiến trúc Moorish (khác hẳn với bề ngoài hào nhoáng với vòi phun nước lớn hay các hồ nước rộng đặc trưng của Ấn Độ), thật bất ngờ khi biết rằng đằng sau những chiếc cột tròn trơn nhẵn phía ngoài là một không gian nội thất choáng ngợp với những chi tiết trang trí vô cùng cầu kỳ, đầy màu sắc phía bên trong.

phong-cách-moorish-là-gì_02
Sự đối lập bất ngờ giữa bên trong và bên ngoài một kiến trúc Moorish

phong-cách-moorish-là-gì_03
Không gian thoáng với bệ phun nước nhỏ và hồ bơi hẹp là đặc điểm nổi bật bên ngoài của các kiến trúc Moorish

phong-cách-moorish-là-gì_03

Người Moor vốn là tộc người du canh nay đây mai đó, quen sống trong những căn lều dựng tạm. Vì vậy một cách rất tự nhiên họ đã tái hiện lại nội thất bên trong những chiếc lều của tổ tiên với những chi tiết trang trí bằng vải rực rỡ, các đồ nội thất đơn giản và dễ dàng di chuyển, với các khu vườn tươi tốt bao quanh (như một minh họa cho cuộc sống giữa tự nhiên trước đây).

Bên cạnh việc khai thác tối đa không gian (với việc sử dụng trần vòm cao, nhiều mái vòm rộng và cao liên tiếp trong các dãy hành lang và cửa vào), ánh sáng cũng luôn là một thành phần quan trọng trong kiến trúc Moorish. Dù các chất liệu để làm họa tiết trang trí cho các bức tường và trần vòm có là thủy tinh, gốm hay cẩm thạch, những nghệ sỹ của phong cách Moorish luôn chú ý để ánh sáng bên trong luôn tạo một cảm giác ấm áp như được phản chiếu qua lớp vải lều.

phong-cách-moorish-là-gì_05
phong-cách-moorish-là-gì_04
Góc nhìn huyền ảo trong hành lang của cung điện the Alcazares Reals (thế kỷ XIV), Seville, Tây Ban Nha

Hình cung

Những hình cung Moorish (Moorish arches) là một trong những thành tựu nổi bật và có tầm ảnh hưởng mạnh mẽ cho đến tận ngày nay của kiến trúc Moorish, bao gồm: hình cung kiểu lỗ khóa (keyhole arch), móng ngựa (horseshoe arch) và hình cung có đỉnh (cusped arch).

Người Moor không phải là những người đầu tiên áp dụng các hình cung trong kiến trúc. Xuất hiện từ thời tiền Hồi giáo tại Syria, hình cung đã được người Visigoth sử dụng như một chi tiết chính trong thiết kế kiến trúc trước cuộc xâm lăng của đạo Hồi vào Tây Ban Nha. Nhưng chỉ đến thời đế quốc Moor tại Tây Ban Nha và Bắc Phi, những hình cung này mới phát triển đến kiểu dáng độc đáo như ta biết ngày nay.

phong-cách-moorish-là-gì_06
Sheikh Zayed – điện thờ Hồi giáo ở Abu Dhabi, Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất có khoảng sân nổi bật với chi tiết hình cung dạng lỗ khóa.

phong-cách-moorish-là-gì_o6
Thánh đường ở Cordoba, Tây Ban Nha ban đầu được thiết kế là một đền thờ Moorish. Sảnh cầu nguyện nơi đây nổi tiếng với những cột trụ nhỏ, duyên dáng với mái vòm móng ngựa kép được kẻ sọc

phong-cách-moorish-là-gì_07
Cái hang nhân tạo này là một phần của thánh đường ở Cordoba, bao gồm những hình cung có đỉnh nhọn được đẽo gọt khéo léo từ những hình cung tròn ban đầu.

Nghệ thuật Moorish có xu hướng khai thác từ các hình tròn, giống như cổng chào này ở Rabat, Ma rốc, thay vì hình vuông hay hình chữ nhật như những phiên bản khác của nghệ thuật Hồi giáo. Chẳng hạn như đền thờ Taj Mahal của Ấn Độ đã sử dụng hình chữ nhật cho những kết cấu chủ đạo.

phong-cách-moorish-là-gì_08
Thư pháp trang trí

Thư pháp là một yếu tố dễ dàng nhận thấy trong hầu hết các ví dụ về nghệ thuật Hồi giáo, và phiên bản Moorish cũng không nằm ngoài số đó. Những trích dẫn bằng tiếng Ả Rập từ kinh Koran đã trở thành họa tiết trang trí phổ biến được tìm thấy trong rất nhiều hình thức: từ những trang trí trên các cuốn sách, bản thảo cổ, cho đến những họa tiết trong các đền thờ, trên bức tường cung điện, cả những đồ thủ công từ kim loại, đá, gốm, thủy tinh và vải.

phong-cách-moorish-là-gì_09
Bệ đỡ mái vòm với họa tiết thư pháp nổi bật – Đền thờ Mái vòm Dome of the Rock, địa điểm tham quan du lịch nổi tiếng ở Jerusalem, Isarel.

phong-cách-moorish-là-gì_11
phong-cách-moorish-là-gì_12
Chi tiết từ thủy tinh với hình trang trí là thư pháp cổ kết hợp với họa tiết hình học

Họa tiết hình học

Sử dụng hình học trong trang trí là một minh chứng cho tài năng của người Moor trong thiết kế cấu trúc cũng như toán học. Kinh Koran nghiêm cấm mọi sự sao chép hình dáng từ tự nhiên, vì vậy thay vì chú tâm vào các hình vẽ tinh xảo chân thực về hoa lá, con vật hay cả con người để làm chi tiết trang trí như thời Hy Lạp La Mã, những nghệ nhân Moor đã sử dụng những hình ảnh đơn giản như ngôi sao, dấu nhân, hình bán nguyệt, hình lục giác, bát giác. 

phong-cách-moorish-là-gì_13

Chi tiết trang trí hình học được sáng tạo trên đủ các thiết kế từ gỗ, thạch cao, ngói đến vải với những màu sắc chủ đạo như: đỏ, lam, lục, trắng, bạch kim và vàng ánh kim.

phong-cách-moorish-là-gì_12
Cung điện Alhambra (thế kỷ XIV) ở Tây Ban Nha – biểu tượng của phong cách Moorish:  họa tiết hình học được phối hợp hoàn hảo với các đường cong arabesque và thư pháp Ả Rập. Đây là ba yếu tố trang trí có phần khác biệt nhưng sự kết hợp của bộ ba này tạo nên nét đặc trưng cho nghệ thuật Hồi giáo. Ba kiểu họa tiết này đã tạo nên ba lớp trang trí chồng lên nhau cho mái vòm ở Alhambra mà trong đó lớp trang trí bằng hình học nằm dưới cùng như một bệ đỡ.

phong-cách-moorish-là-gì_13
Kết cấu cụ thể của một chi tiết hình học

Họa tiết cách điệu từ thực vật

Có thể coi là một biến thể của các đường cong arabesque đặc trưng từ nghệ thuật Hồi giáo, các họa tiết trang trí lấy cảm hứng từ thực vật (vegetative patterns) thường là những cách điệu hình ảnh của những bông hoa và các thân cây leo.

phong-cách-moorish-là-gì_15
Là họa tiết chủ đạo bao trùm mái vòm của điện Sepalsalar ở Tehran, Iran, thiết kế mang họa tiết thực vật theo phong cách Moorish này sử dụng những viên gạch nhỏ để ráp lại với nhau. Một kỳ công đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối.

phong-cách-moorish-là-gì_16
Chiếc ngói lợp này được tô điểm bằng họa tiết hoa cách điệu. Đây là một phần của đền thờ tại Sharjah (thuộc các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất).

phong-cách-moorish-là-gì_16
Những hình cung đỉnh nhọn, thư pháp Ả Rập, họa tiết thực vật cách điệu, nghệ thuật lợp tinh xảo đã hòa trộn hoàn hảo trong mái vòm của đền Imam ở Isfahan.

Sự ảnh hưởng của phong cách Moorish

Bằng những cung điện và đền thờ, người Moor đã phát triển một phong cách nghệ thuật và kiến trúc đặc sắc còn tồn tại đến tận ngày nay như một đặc điểm truyền thống của xứ sở bò tót. Với kiểu nội thất Moorish thường là chia nhỏ không gian thành những khu riêng biệt nhằm tận dụng tối đa ánh sáng cũng như bóng tối (minh chứng điển hình là tuyệt tác Court of the Lions tại cung điện Alhambra, Granada), phong cách Moorish tiếp tục ảnh hưởng sâu rộng đến kiến trúc ở bán đảo Iberia thậm chí là cả những thánh đường và nhà thờ Thiên Chúa giáo sau này trên toàn châu Âu.

phong-cách-moorish-là-gì_17
Courtyard of Lions

phong-cách-moorish-là-gì_18
Một nhà hát hiện đại của Tây Ban Nha chịu ảnh hưởng từ phong cách Moorish

phong-cách-moorish-là gì_19
Nhà nguyện Mirah Ohel ở Sofia, Bungari

phong-cách-moorish-là gì_20
Nhà nguyện Neue ở Berlin

Đầu thế kỷ XIX, sự hứng thú của người châu Âu với phong cách từ phương Đông đã đem phong cách Moorish từ lãnh thổ Tây Ban Nha và bán đảo Iberia sang những cung điện và khu vườn của châu Âu. Khởi đầu từ một thiết kế tình cờ lấy cảm hứng từ khu vườn của người Moor, phong cách Moorish đột nhiên trở thành trào lưu kiến trúc tại châu Âu và lan khắp thế giới sau thành công của Edward Blore với công trình cung điện Alupka tại Crimea (Ukraine).

phong-cách-moorish-là gì_21

Sự hồi sinh của Moorish (Moorish Revival)  hay thời kỳ hậu Moorish (Neo – Moorish)  không chỉ dừng lại ở châu Âu, mà đã vượt qua đại dương đến với nước Mỹ.

phong-cách-moorish-là-gì_22
Nhà hát ở Trung tâm thành phố New York (nơi trước đây từng là đền thờ Mecca) với không gian rộng lớn ngập tràn sắc thái của phong cách Moorish

phong-cách-moorish-là-gì_23
Họa tiết trang trí cách điệu thực vật mang đậm dấu ấn phong cách Moorish tại Sảnh Zysman, Đại học Yeshiva, Mỹ

phong-cách-moorish-là-gì_24
Rạp chiếu phim Village East

phong-cách-moorish-là-gì_25
Nhà nguyện trung tâm được xây dựng vào thế kỷ XX – thời kỳ nở rộ của phong trào hồi sinh Moorish tại Mỹ

Cho đến tận ngày nay, phong cách Moorish vẫn có một sức hút và ảnh hưởng nhất định đến nghệ thuật thế giới đặc biệt là trong kiến trúc và thiết kế nội thất. Sau đây là một số hình ảnh về sự ứng dụng phong cách Moorish trong các thiết kế hiện đại.

phong-cách-moorish-là-gì_26
Một thiết kế gợi nhắc đến cung điện Alhambra – pháo đài kiên cố ở Granada, Tây Ban Nha.

phong-cách-moorish-là-gì_27
Từ những thiết kế sân theo kiểu cổ điển nổi bật phong cách Moorish của thế kỷ XIII

phong-cách-moorish-là-gì_28
Cho đến những thiết kế phá cách hơn cả về màu sắc và không gian

Cách xử lý không gian, ánh sáng với những mái vòm đặc sắc từ phong cách Moorish có thể đem lại một những không gian nội thất cực kỳ sang trọng

phong-cách-moorish-là-gì_30
phong-cách-moorish-là-gì_30

Những họa tiết hình học, cách điệu thực vật có thể trở thành điểm nhấn cho thiết kế nội thất

phong-cách-moorish-là-gì_32

Rất nhiều các đồ nội thất cũng được khơi nguồn thiết kế từ phong cách Moorish

phong-cách-moorish-là-gì_35
phong-cách-moorish-là-gì_37
phong-cách-moorish-là-gì_38

Kết luận 

Phong cách Moorish là một trong những phong cách nghệ thuật và kiến trúc có sức sống phi thường trong lịch sủ văn minh nhân loại. Bắt nguồn từ nghệ thuật mang đậm tính chất tôn giáo, trải qua nhiều sự giao lưu văn hóa, phong cách Moorish ngày nay là thành tựu sáng tạo từ cả hai nền văn hóa Đông Tây, và chắc chắn sẽ vẫn giữ vững một đời sống riêng trong nghệ thuật hiện đại của thế giới.

Có thể bạn quan tâm

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.